U bent CIO van een Frans ministerie. Op woensdagochtend 8 april 2026 staat in uw inbox een richtlijn van één pagina van de Direction interministérielle du numérique, gezamenlijk ondertekend door DINUM, de DGE, ANSSI en de DAE. Vóór het najaar moet u een schriftelijk plan indienen dat de extra-Europese digitale afhankelijkheden van uw ministerie terugdringt. Zeven categorieën zijn verplicht: werkstations, samenwerkingstools, antivirus, kunstmatige intelligentie, databases, virtualisatie, netwerkapparatuur. Onder de richtlijn staan de handtekeningen van Anne Le Hénanff en David Amiel. De deadline staat niet ter discussie.

Wat u de komende zes maanden in dat dossier opschrijft, is geen routekaart. Het is het document dat het IT-traject van uw ministerie voor het komende decennium zal bepalen — en, met grote waarschijnlijkheid, zal worden aangehaald als bewijs of tegenbewijs in elk volgend aanbestedingsdebat.

De aanleiding ligt tien maanden eerder. Op dinsdag 10 juni 2025 stelde senator Dany Wattebled aan de directeur Publieke en Juridische Zaken van Microsoft France, Anton Carniaux, één vraag voor de notulen van de Commission d’enquête over de kosten van overheidsaanbestedingen. Kon Microsoft garanderen dat de gegevens van Franse burgers niet aan Amerikaanse autoriteiten zouden worden doorgegeven na een bevel van de Amerikaanse overheid? Carniaux draaide er niet omheen. “Non, je ne peux pas le garantir, mais, encore une fois, cela ne s’est encore jamais produit” — nee, dat kan ik niet garanderen, maar nogmaals, dit is nog nooit gebeurd. De zin circuleerde tien maanden. De richtlijn op uw bureau is wat de Franse staat ermee heeft gedaan.

Dit artikel is de audit van wat een exitplan geloofwaardig maakt in plaats van performatief, de referentiecasus waarop de richtlijn rust, en de specifieke vraag die uw dossier moet beantwoorden voordat de methodologie haar werk kan doen.

Wat de richtlijn vereist

Elk ministerie moet een routekaart opstellen. De zeven categorieën zijn niet onderhandelbaar; de termijnen binnen elke categorie wel. Het gezamenlijke doel is een substantiële migratie van de IT-infrastructuur van de staat tegen 2030. La Suite wordt de standaard kantoorstack. Tchap, Visio en FranceTransfert worden de standaard samenwerkingstools.

De Caisse nationale d’Assurance maladie is nu al de grootste zichtbare verbintenis: 80.000 medewerkers stappen over op Tchap, Visio en FranceTransfert. La Suite had ongeveer 40.000 reguliere gebruikers bereikt voordat de richtlijn het pakket tot standaard maakte. De eerste interministeriële mijlpaal na het persbericht is een reeks Rencontres industrielles du numérique in juni 2026, waar DINUM publiek-private coalities voor de transitie wil formaliseren. DINUM zelf voert de Windows-naar-Linux-migratie als eerste uit, voordat zij dit van anderen verlangt.

De politieke kadering kwam van Le Hénanff, in één zin: “La souveraineté numérique n’est pas une option” — digitale soevereiniteit is geen optie. De bestuurlijke kadering is concreter: elk ministerie is nu verantwoordelijk voor een gedocumenteerd plan, en dat plan zal worden gelegd naast een bekende referentiecasus.

Wat het plan geloofwaardig maakt

Er bestaat een verschil tussen een plan dat de publicatie overleeft en een plan dat de begrotingscyclus van het najaar overleeft. De richtlijn benoemt dat verschil niet. De referentiecasus waarop de richtlijn rust, wel.

Een geloofwaardig plan voor zeven categorieën bevat, in de DINUM-methodologie, vijf elementen die het onderscheiden van de Europese migratiedocumenten in de publieke sector van het afgelopen decennium. De meeste ministeriële routekaarten die zonder deze elementen worden ingediend, worden intern als performatief geclassificeerd — en de begrotingscyclus zal die classificatie weerspiegelen.

Benoemde leveranciersvervangingen per categorie. Niet “een soeverein alternatief voor Microsoft 365”, maar “La Suite voor 4.200 gebruikers tegen Q2 2027, met Tchap dat intern Teams vervangt voor 2.800 gebruikers tegen Q4 2026, gehost op een intern Proxmox-cluster met Outscale als failover”. Vaagheid in het plan is het signaal dat de begrotingsbeoordelaar leest als een gebrek aan ernst.

Termijnen per categorie gekoppeld aan begrotingsregels. Het plan dat de volgende financieringsronde wint, is het plan waarvan de begrotingsregel voor 2027 al in het document van 2026 is gespecificeerd. Plannen die een “gefaseerde migratie over vijf jaar” beloven zonder de fasen te benoemen, worden als eerste geschrapt wanneer het politieke weer omslaat.

Een personeelsmodel voor de transitie. Migraties van deze omvang vereisen een toegewijd team — doorgaans acht tot vijftien architecten en ingenieurs voor een ministerie met 5.000 medewerkers — gedurende achttien tot zesendertig maanden. Plannen die het team niet benoemen, krijgen het team achteraf toegewezen door wie toevallig beschikbaar is; dat is precies hoe de Münchense migratie strandde.

Een expliciete afhankelijkheidsanalyse op het niveau van de toeleveringsketen. De lijst van zeven categorieën dekt wat op het werkstation draait. Het plan dat de audit doorstaat, dekt ook waar het werkstation van afhangt: kernelbronnen, pakketrepositories, de buildpijplijn, de keten van certificaatautoriteiten. Een plan dat Linux-desktops belooft zonder te benoemen waar de kernel vandaan komt, wordt opnieuw ter discussie gesteld zodra de vraag naar de toeleveringsketen publiekelijk wordt gesteld — wat op het huidige traject in 2027 zal zijn.

Een rollbackspecificatie. Het plan dat op politiek niveau wordt goedgekeurd, is het plan dat expliciet de voorwaarden vastlegt waaronder de migratie zou worden gepauzeerd of teruggedraaid. Tegen de intuïtie in vergroot het opnemen van een rollbackclausule de politieke steun voor het plan, omdat het operationele ernst signaleert in plaats van ideologische gedrevenheid.

Deze vijf elementen staan niet in de tekst van de DINUM-richtlijn. Zij vormen het verschil tussen de plannen die de methodologie geacht wordt op te leveren en de plannen die worden ingediend door ministeries die de richtlijn als persbericht lezen.

Het precedent van de Gendarmerie

De empirische referentiecasus achter de methodologie is de Gendarmerie nationale. De Gendarmerie draait al twee decennia ongeveer 100.000 machines op Linux, met een gemelde gecumuleerde besparing op licentiekosten van rond €500 miljoen. Het is de enige breed aanhaalbare Linux-migratie in een Europese publieke sector die ondubbelzinnig een succes is.

Wat minder breed wordt aangehaald, is de methodologie die haar voortbracht. De migratie van de Gendarmerie begon in 2005 met een scope die naar hedendaagse soevereiniteitsmaatstaven terughoudend zou heten: Microsoft Office vervangen door OpenOffice op bestaande Windows-desktops. De Linux-migratie kwam later, in 2008, en toen had het team al drie jaar organisatorische leerervaring opgedaan over welke werkstromen een stack-wisseling wel of niet zouden overleven. De volledige Ubuntu-uitrol duurde tot 2013. Daarna begon het team te documenteren wat het had geleerd, en dat is het deel dat DINUM nu hergebruikt.

Drie principes uit de Gendarmerie-methodologie geven vorm aan de richtlijn van april 2026:

Eén: beperkte scope vóór brede ambitie. De Gendarmerie kondigde geen soevereiniteitstransformatie aan. Zij kondigde een verlaging van de licentiekosten aan. De architectonische verandering was het onaangekondigde gevolg van de operationele verandering, niet andersom.

Twee: werkende vervangingen vóór verplichtingen. De Gendarmerie testte OpenOffice gedurende negen maanden op een pilot van 5.000 gebruikers voordat zij opschaalde. De richtlijn van april 2026 vooronderstelt dat La Suite, Tchap en Visio die fase van werkende vervanging al hebben bereikt. De verbintenis van 80.000 gebruikers door de CNAM is het publieke bewijs dat die vooronderstelling klopt.

Drie: institutionele autonomie ten opzichte van politieke cycli. De Gendarmerie rapporteert gezamenlijk aan de ministeries van Binnenlandse Zaken en Defensie — een structuur die haar van oudsher heeft beschermd tegen het soort politieke omkering dat het LiMux-project in München de das omdeed. De richtlijn van april 2026 heeft die structurele bescherming niet. Zij is een bestuurlijk instrument. De politieke dekking is de handtekening van Le Hénanff, die afhangt van de regering-Bayrou, die op haar beurt afhangt van de presidentsverkiezingen van 2027.

De zin van Carniaux uit juni 2025 dichtte de politieke kloof tussen “de methodologie van de Gendarmerie is interessant” en “elk ministerie zal een plan indienen dat haar volgt”. Zonder een bekentenis van Microsoft zelf, openlijk en in een nationaal parlement, had de operationele laag van de Franse overheid niet zo snel een richtlijn van deze omvang opgesteld. Het Senaatsmoment zette een architectonisch argument om in een politiek feit.

Wat de richtlijn niet oplost

Zelfs op de meest optimistische lezing pakt de richtlijn één laag van de afhankelijkheid aan. Verschillende diepere lagen blijven onaangeroerd.

Linux op 2,5 miljoen overheidsdesktops zou een grote blootstelling dichten. Het zou de upstream-toeleveringsketen niet dichten — de kernel, de toolchains, de pakketrepositories — waarvan het meeste op Amerikaanse infrastructuur wordt gehost, voornamelijk GitHub. Het zou de cryptografische vertrouwensketen niet dichten: certificaatautoriteiten en DNS-rootservers blijven door Amerika gedomineerd. Het zou de hardwarelaag niet dichten. De CPU’s zijn Intel- of AMD-silicium met blootstelling aan Amerikaanse exportcontroles, op firmware die grotendeels gesloten is.

De lijst van zeven categorieën van de richtlijn omvat netwerk- en telecominfrastructuur — meer dan eerdere Europese inspanningen aanpakten. De upstream open-sourcetoeleveringsketen waar al het andere van afhangt, valt niet binnen de scope. De richtlijn is noodzakelijk, niet voldoende, voor de soevereiniteit die zij beweert te leveren — en de plannen die uw ministerie in het najaar indient, moeten dat hiaat expliciet erkennen, ook al valt het corrigerende werk buiten de scope.

Er is ook een industriepolitieke lezing die publiekelijk onderbelicht is gebleven. Als Frankrijk slaagt in deze migratie, winnen twee leveranciersclusters materieel: Dassault Systèmes via Outscale, dat Visio host, en een kleinere constellatie van Franse open-sourcedienstverleners — Linagora, Atos, Worteks, Mailo Pro. De richtlijn is, in commerciële termen, een binnenlands aanbestedingsprogramma ter waarde van enkele miljarden euro over vijf jaar. Dat hoeft geen probleem te zijn — maar de ministerieplannen zijn ook industriepolitieke instrumenten, en de aanbestedingsambtenaren die ze beoordelen, zullen leveranciersconcentratie even zwaar wegen als soevereiniteit.

Wat dit artikel niet is

Wie deze analyse leest als de bewering dat Frankrijk het probleem heeft opgelost, heeft het punt gemist — de DINUM-richtlijn start een zesjarig programma, en de ministerieplannen van najaar 2026 zijn de eerste meetbare test, niet het resultaat. De methodologie is niet zonder meer overdraagbaar naar andere lidstaten: de institutionele autonomie van de Gendarmerie en twintig jaar Linux-ervaring bestaan nergens anders in de EU. Linux op het werkstation blijft één laag — de upstream-toeleveringsketen waar Linux zelf van afhangt, ligt buiten het onderzoeksobject van deze analyse. Voor lezers die hun eigen migratiedossier schrijven, vervangt zij geen technisch of contractrechtelijk advies.

De vraag die uw dossier moet beantwoorden

Wat in de najaarsplannen het meest zorgvuldig zal worden gelezen, is niet de termijn. Het is de concreetheid. Het basispercentage voor Europese publieke-sector-Linux-migraties van deze omvang is mislukking. Het basispercentage voor migraties die zijn ontworpen met benoemde leveranciers, benoemde teams, benoemde budgetten en benoemde rollbackvoorwaarden is onbekend — omdat geen Europees bestuur de combinatie op deze schaal heeft geprobeerd.

De presidentsverkiezingen van 2027 breken aan voordat het plan van uw ministerie volledig zal zijn uitgevoerd. Een andere politieke constellatie zou de richtlijn kunnen deprioriteren zonder haar juridisch terug te draaien. De richtlijn is bestuurlijk, niet parlementair. De enige bescherming die uw plan heeft tegen politieke omkering, is de concreetheid ervan. Een plan met begrotingsregels, een benoemd team en een gepubliceerde rollbackclausule is moeilijker te deprioriteren dan een plan met mijlpalen. Een plan dat Outscale aanwijst als Visio-host, Linagora als Tchap-implementatiepartner, en een senior architect aanwijst met 24 maanden toegewezen tijd — dat plan overleeft een regeringswisseling. Een plan dat “gefaseerde migratie naar soevereine alternatieven” belooft, overleeft die niet.

De vraag die uw dossier tussen nu en het najaar moet beantwoorden, is of het een plan is dat de volgende politieke cyclus overleeft, of dat het een routekaart is die de nieuwscyclus overleeft. De methodologie die DINUM u heeft gegeven, is goed genoeg dat het aan u is om het verschil te maken.

Tot dan is de zin die het dossier opende, de zin die het opent: nee, dat kan ik niet garanderen.

Bronnen

Themaoverzicht: Digitale soevereiniteit in Europa Gerelateerde artikelen: Linux in de publieke sector, Grenzen digitale onafhankelijkheid